Trong thực tiễn hành nghề, Luật sư gặp không ít người tin rằng khi vợ chồng đã ly thân thì mỗi người bắt đầu có một “đời sống pháp lý” riêng: ai làm ra tiền người đó hưởng, ai tạo lập tài sản người đó sở hữu. Chỉ đến khi cần giao dịch, hoặc khi mâu thuẫn bị đẩy tới toà án, họ mới giật mình nhận ra: pháp luật chưa từng công nhận cách hiểu đó.
Vậy thì vì sao pháp luật VN lại không có “ly thân”?
Tôi cho rằng lý do nằm ở cách pháp luật Việt Nam nhìn nhận hôn nhân. Hôn nhân không được xem đơn thuần là việc hai người còn sống chung hay không, mà là một trạng thái pháp lý hoàn chỉnh, được xác lập bằng đăng ký kết hôn và chỉ chấm dứt khi có bản án ly hôn có hiệu lực. Trong trạng thái ấy, quyền và nghĩa vụ giữa vợ chồng tồn tại đồng thời và gắn chặt với nhau, từ quan hệ nhân thân, quan hệ tài sản cho đến trách nhiệm đối với con cái và cả người thứ ba trong các giao dịch dân sự.
Chính vì vậy, việc sống riêng, dù kéo dài bao lâu, về mặt pháp lý vẫn không làm “vơi đi” tình trạng hôn nhân. Pháp luật không thừa nhận một trạng thái trung gian kiểu “vẫn là vợ chồng nhưng chỉ còn một nửa quyền và nghĩa vụ”. Nếu chấp nhận ly thân như một chế định độc lập, pháp luật sẽ phải đối mặt với hàng loạt câu hỏi khó: nghĩa vụ chung thủy còn hay không, tài sản hình thành trong thời gian ly thân là chung hay riêng, các nghĩa vụ dân sự phát sinh trong giai đoạn đó ai chịu trách nhiệm. Một quan hệ pháp lý vốn đã phức tạp sẽ trở nên nhập nhằng hơn.
Từ góc nhìn đó, việc pháp luật Việt Nam không ghi nhận chế định ly thân không phải là một sự “thiếu sót”, mà là một lựa chọn lập pháp có chủ đích. Nhà làm luật chọn sự rõ ràng: hoặc hôn nhân còn tồn tại đầy đủ, hoặc quan hệ đó chấm dứt bằng ly hôn và mọi quyền, nghĩa vụ được xác định dứt khoát. Sự rõ ràng ấy không chỉ để bảo vệ người trong cuộc, mà còn để bảo vệ cả những người thứ ba khi tham gia giao dịch với vợ hoặc chồng.
Có lẽ cũng vì vậy mà trong thực tiễn, ly thân thường không làm giảm rủi ro pháp lý, mà ngược lại, tích tụ rủi ro cho đến ngày mâu thuẫn buộc phải giải quyết bằng ly hôn. Khi đó, tranh chấp không chỉ là chuyện tình cảm đã đổ vỡ, mà còn là những hệ quả pháp lý mà trước đó người trong cuộc chưa từng lường hết.
Luật, suy cho cùng, không chỉ điều chỉnh cách con người sống với nhau, mà còn buộc con người phải chịu trách nhiệm pháp lý cho những lựa chọn của mình. Và trong hôn nhân, lựa chọn ấy nếu không còn muốn đi tiếp vẫn chỉ có một con đường pháp lý duy nhất: ly hôn, chứ không phải một trạng thái “ở giữa” mang tên ly thân.